انجیر استهبان؛ داستان یک محصول با ثبت جهانی و چالش‌های صادراتی
در دنیای امروز که خرید اینترنتی بادام و سایر خشکبار به چند کلیک ساده کاهش یافته، کمتر پیش می‌آید که به پیچیدگی‌های پشت صحنه تولید و صادرات یک محصول فکر کنیم. انجیر استهبان اما داستانی متفاوت دارد: محصولی که نه تنها در سفره‌های ایرانی جایگاهی دیرینه دارد، بلکه به عنوان یک GIAHS (نظام میراث کشاورزی مهم جهانی) ثبت شده و نام ایران را در کنار کشورهایی چون چین و ژاپن در فهرست میراث کشاورزی جهان قرار داده است . با این حال، همین محصول جهانی با چالش‌هایی دست‌وپنجه نرم می‌کند که از تعرفه‌های گمرکی چین تا نوسان قیمت خرید از باغدار را در بر می‌گیرد. این مقاله می‌کوشد داستان انجیر استهبان را از ثبت جهانی تا موانع صادراتی آن روایت کند و نشان دهد چرا این «طلای شیرین» نیازمند توجهی فراتر از یک محصول کشاورزی معمولی است.
ثبت جهانی: شناسنامه‌ای برای یک میراث کشاورزی
GIAHS چیست و چرا اهمیت دارد؟
نظام میراث کشاورزی مهم جهانی (Globally Important Agricultural Heritage Systems) برنامه‌ای است که در سال ۲۰۰۵ میلادی به ابتکار فائو (FAO) پایه‌گذاری شد تا نظام‌های کشاورزی سنتی که نسل به نسل منتقل شده‌اند و نقش مهمی در امنیت غذایی، تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند، شناسایی و حفظ شوند . ثبت در این فهرست تنها یک افتخار نمادین نیست؛ بلکه ابزاری برای جلب توجه جهانی، جذب حمایت‌های مالی و علمی، و ارتقای برند محصول است.
مسیر ثبت انجیر استهبان
فرآیند ثبت نظام انجیر استهبان از سال‌ها پیش آغاز شده بود و در خرداد ۱۴۰۲، پروفسور لی، قائم‌مقام گروه مشاوران علمی GIAHS، برای بازدید میدانی به استهبان سفر کرد و اعلام داشت که این نظام «واجد شرایط ثبت جهانی» است . در نهایت، در مهر ۱۴۰۴، گواهی ثبت جهانی باغات انجیر دیم استهبان در مراسمی در مقر فائو در رم به ایران اعطا شد و بدین ترتیب ایران با شش نظام میراثی، در جایگاه چهارم جهان قرار گرفت . باغات انجیر دیم استهبان به عنوان یکی از مناطق مهم تولید انجیر دیم در جهان شناخته می‌شوند که جوامع محلی آن حداقل ۲۵۰ سال است با سیستم‌های سنتی هدایت آب، این درختان را پرورش می‌دهند .
انجیر استهبان: ابعاد تولید و صادرات
جایگاه تولیدی و اشتغال
استهبان با حدود ۲۵ تا ۲۶ هزار هکتار باغ دیم انجیر، بزرگ‌ترین انجیرستان دیم جهان را در خود جای داده است . تولید سالانه انجیر خشک این شهرستان در سال‌های اخیر حدود ۱۷ تا ۱۸ هزار تن برآورد شده و در سال‌های پربارش تا ۲۲ هزار تن نیز می‌رسد . حدود ۱۱ هزار بهره‌بردار مستقیم و ۲۵ تا ۳۰ هزار نفر غیرمستقیم از این محصول امرار معاش می‌کنند و بیش از ۸۵ درصد اهالی استهبان بخشی یا تمام درآمد خود را از انجیر به دست می‌آورند .
بازارهای صادراتی و ارزآوری
حدود ۷۵ درصد انجیر تولیدی استهبان به بازارهای خارجی صادر می‌شود و این محصول سالانه حدود ۱۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور دارد . مقاصد اصلی صادرات شامل چین، هنگ‌کنگ، ویتنام، هند، مالزی، کشورهای حوزه خلیج فارس و برخی بازارهای اروپایی است . نکته قابل توجه اینکه حدود ۹۰ درصد صادرات انجیر خشک ایران به محصول استهبان اختصاص دارد .
چالش‌های صادراتی: از تعرفه چین تا قیمت باغدار
موانع تعرفه‌ای و ارزی
یکی از مهم‌ترین چالش‌های صادرات انجیر به چین، تعرفه گمرکی ۳۹ درصدی این کشور است که هزینه صادرات را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد . فرهاد طهماسبی، نایب رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس، تصریح کرده که قیمت پایه ارزی صادرات انجیر برای دولت چین بالا بوده و آنها بخشی از آن را به عنوان عوارض واردات اخذ می‌کردند؛ از این رو تلاش شده قیمت پایه کاهش یابد و نحوه رفع تعهد ارزی صادرکنندگان نیز از ارزی به ریالی تغییر کند . همچنین رفع تعهد ارزی از ۹۰ درصد به ۸۰ درصد کاهش یافته و درخواست شده تا ۶۰ درصد مبدأ قرار گیرد .
نوسان قیمت و نارضایتی باغداران
کاهش قیمت خرید انجیر از باغداران، چالش دیگری است که معیشت بهره‌برداران را تحت تأثیر قرار داده است. در سال ۱۴۰۵، متوسط قیمت خرید انجیر از ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان در سال قبل به ۴۰۰ تا ۵۵۰ هزار تومان کاهش یافت و این امر موجب نارضایتی گسترده باغداران شد . فرماندار استهبان با تأکید بر جایگاه ویژه این محصول به عنوان یک اثر ثبت جهانی، خواستار ورود جدی وزارت جهاد کشاورزی برای حل مشکلات و ساماندهی بازار شده است .
مسائل لجستیکی و مطالبات معوق
انجیر محصولی حساس و تا حدودی فسادپذیر است و تغییرات شرایط آب و هوایی، رطوبت و مشکلات مسیر ترانزیت می‌تواند به آن خسارت وارد کند . علاوه بر این، بخشی از مطالبات صادرکنندگان از چین هنوز پرداخت نشده است؛ هرچند حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مطالبات دریافت شده، ۲۰ تا ۳۰ درصد باقی‌مانده همچنان در حال پیگیری است . تشکیل میز تخصصی صادرات انجیر در استهبان نیز نشان‌دهنده Recognition نهادهای مسئول نسبت به ضرورت رفع موانع لجستیکی، مالیاتی و بسته‌بندی است .
افق‌های پیش‌رو
با وجود چالش‌ها، ثبت جهانی GIAHS فرصتی استراتژیک برای انجیر استهبان فراهم کرده است. این ثبت می‌تواند زمینه ارتقای برند، استانداردسازی و جذب حمایت‌های مالی و علمی را فراهم کند . حضور تجار انجیر در نمایشگاه‌های بین‌المللی از جمله نمایشگاه محصولات غذایی چین و تلاش برای کاهش تعرفه‌ها، گام‌هایی در جهت تنوع‌بخشی و تثبیت بازارهای صادراتی است . با این حال، بدون حل مشکلات ساختاری—از فرآوری و بسته‌بندی مدرن تا حمایت از قیمت باغدار—ثبت جهانی به تنهایی نمی‌تواند معیشت هزاران خانواده استهبانی را متحول کند.
نتیجه‌گیری
انجیر استهبان داستانی دوگانه دارد: از یک سو، محصولی است که با ثبت جهانی GIAHS، به شناسنامه‌ای بین‌المللی دست یافته و نام ایران را در فهرست میراث کشاورزی جهان برجسته کرده است. از سوی دیگر، همین محصول با تعرفه‌های سنگین، نوسان قیمت، مطالبات معوق و موانع لجستیکی دست‌وپنجه نرم می‌کند. ثبت جهانی بدون رفع این موانع، تنها یک افتخار بر کاغذ باقی می‌ماند. امروز که خرید اینترنتی بادام و سایر خشکبار برای مصرف‌کننده شهری امری ساده است، شاید ارزش آن را داشته باشد که به یاد آوریم هر انجیر خشکی که می‌خوریم، حاصل ماه‌ها انتظار باغداری در اقلیم خشک استهبان و زنجیره‌ای پیچیده از تولید، فرآوری و صادرات است که نیازمند حمایت و توجهی فراتر از یک محصول معمولی است.